• سیمای شهرستان
         جغتای نام شهرستانی است در غرب خراسان رضوی، آرمیده بر کوهپایه های شمالی آخرین امتداد البرز در خراسان و در گفتگویی هزارساله با کوه گر بلندترین قله رشته کوه جغتای، پیش از آنکه مردمان این شهر به سوی دشت روانه شوند کلبه های گلی نهفته در باغات باصفای جنوب این شهر که مملو از درختان کهنسال گردو و سایر میوه هایند، مسکن همیشگی آن ها و ارگ مستحکمی که بر فراز تپه ای ساخته بودند پناهگاهشان از حمله راهزنان و دشمنان بود. در مسجد کوچکی که بر لب قنات ساخته بودند دست نیاز به درگاه بی نیاز داشتند و کمی آنسوتر در خم کوچه باغ آسیاب های آبی مردمان دشت گندم را به مدد آب آرد می کردند و زندگی به سادگی و زیبایی بر گستره زمان به پیش می رفت و حاجتمندان گاه و بیگاه بر آستانه مبارک امام زاده سید محمد علوی توسل می جستند. هر چند که امروزه مصالح بنا جدید شده است لیکن از مقام بودن معصوم زاده مدفون در محل نمی کاهد و ثبت اثر موجب بازشناسی و ارج نهادن به این بزرگوار می باشد.               

         شهرستان جغتاي در موقعیت جغرافیایی شمال شرق کشور و غرب استان خراسان رضوي و شمال غرب شهرستان سبزوار بین 56:36 درجه تا 57:16 درجه طول جغرافیایی و 26:25درجه تا 6:53درجه عرض جغرافیایی و مساحت آن 1685 کیلومترمربع می باشد که از شمال به شهرستان هاي اسفراین و جاجرم، از شرق به شهرستان سبزوار و جوین، از جنوب به شهرستان داورزن و از غرب به شهرستان جاجرم و استان سمنان متصل است. مجموعه جغرافیایی جغتاي توسط رشته ارتفاعاتی معروف به هرده جوین در شمال و ارتفاعات جغتاي در جنوب محدود گردیده، رودخانه شور جغتای در خط القعر آن از شرق به غرب جریان یافته و پست ترین اراضی منطقه را در برگرفته است. بلندترین ارتفاع در رشته شمالی قله جوین با ارتفاع 1353 متر در رشته جنوبی قله معروف به کوه گر با بلندي 2924 متر است. پست ترین نقطه شهرستان نیز در غرب روستاي شفیع آباد به ارتفاع 915 متر از سطح دریا می باشد.

          از سويی واژه جغتاي با كلمه جْغتاي كه پسر چنگيزخان است هيچ ارتباطي ندارد و كلمه جغتاي واژه تركي است و از دو كلمه « جغ » به معناي آبنوس و آتاي كه تغيير شكل يافته ي « آتي » به معناي پرتاب كردن چوب آبنوس مي باشد و اين اسم از آنجا ناشي مي شود چون شهر آماج حملات دشمنان قرار داشته از بالاي برج و باروي ها به سمت دشمن پرتاب مي شده است. تاريخ جغتاي نشان مي دهد اين شهر بيش از 150 سال سابقه مركزيت و حاكم نشيني داشته و به عنوان مركز حكومت ولايت ثلاث جوين- بام وصفي آباد و ميان آباد نقش عمده سياسي و اجتماعي در منطقه داشته است.

          مسجد جامع قارزي؛ واقع در جنوب شهر جغتاي که توسط قاسم خان در دوره حکومتی علی میر ابوالقاسم میرمراد در زمان شاه صفی اول به سال1045 هجری قمري احداث گردیده است. بنا بر متون کهن نام قدیم این ناحیه « کارزی » بوده است که درباره وجه تسمیه آن نظرهای متفاوتی از سوی محققان و پژوهشگران ارائه شده است. تاریخ جغتای حاکی از وجود بیش از 150 سال پیشینه مرکزیت و حاکم نشینی بوده و به عنوان مرکز حکومت ولایت ثلاث جوین، بام و صفی آباد و میان آباد، نقش عمده سیاسی و اجتماعی در منطقه داشته است. امروزه بقایای قلعه قارزی در محل باغ های فعلی قرار دارد. بنا بر اقوال این قلعه عظیم دارای دو دروازه و 12 برج نگهبانی و نیم برج بوده و حاکم نیز داشته است. کنار این قلعه مزار امامزاده سید محمد علوی قرار دارد شهرستان جغتاي در موقعیت جغرافیایی شمال شرق کشور و غرب استان خراسان رضوي و شمال غرب شهرستان سبزوار بین 56:36 درجه تا57:16  درجه طول جغرافیایی و26:25  درجه تا 36:53 درجه عرض جغرافیایی و مساحت آن 1685 کیلومترمربع می باشد که از شمال به شهرستان هاي اسفراین وجاجرم، از شرق به شهرستان سبزوار، از جنوب به بخش داورزن و از غرب به شهرستان جاجرم و استان سمنان متصل است. مجموعه جغرافیایی جغتاي توسط رشته ارتفاعاتی معروف به هرده جوین در شمال و ارتفاعات جغتاي در جنوب محدود گردیده، رودخانه شور جغتای در خط القعر آن از شرق به غرب جریان یافته و پست ترین اراضی منطقه را در برگرفته است. بلندترین ارتفاع در رشته شمالی قله جوین با ارتفاع 1355 متر در رشته جنوبی قله معروف به کوه گر با بلندي 2924 متر است. پست ترین نقطه شهرستان نیز در غرب روستاي شفیع آباد به ارتفاع 915 متر از سطح دریا می باشد.

    .
       
     

    معرفی بافت قدیم جغتای:

          با مطالعه سیر سکونت در جغتای به آسانی می توان دریافت که بافت اولیه این شهر در ابتدا شامل باغ منزل ها و کوچه باغ هایی در جنوب شهر بوده است که بعدها با مهاجرت اهالی به سطوح هموارتر ابنیه یاد شده به صورت موقت و تنها در فصول گرم مورد استفاده قرار گرفته و در سال های بعد تقریبا متروک ماندند. علاوه بر منازل بجای مانده در میان باغات جنوبی شهر وجود مسجد چهارصد ساله قارزی، امامزاده سید محمد علوی، تپه تاریخی بجای مانده از دوران ایلخانیان، آسیاب های آبی متعدد و گورستان هایی به شیوه مسلمین و غیر از آن همه موید سکونتی طولانی مدت در محدوده یاد شده می باشد. مساحت تقریبی باغات جنوبی بالغ بر 350 هکتار می باشد که از حیث وسعت در سطح شهرستان بی نظیر و از حیث ارتفاع نیز در دامنه بالاترین کوه شهرستان واقع شده است. علاوه بر مجموعه یاد شده قنواتی که در مرکز و شمال جغتای فعلی واقعند باغات دیگری را پدید آورده اند. که می توان امروزه جغتای را باغشهری با تمام ویژگی های چنین شهرهایی دانست.
     

    ویژگی های بافت قدیم جغتای

          بعد از تخریب قلعه قارزی که  تنها بنای باقیمانده از مسجد شبستانی آن یک لنگه تاق است و شهرستان جغتای با برج و باروهای رفیع که دور تا دور شهر را محصور می کرد ساخته شد که دو دروازه ورودی و خروجی در سمت جنوب که در ارتفاع آنها اختلاف نظر است که متصل به برج دیده بانی دو طبقه که یک طبقه متعلق به زندگی و زیست موقت نگهبانان و طبقه فوقانی که روباز بوده و نگهبانان با چشمانی تیز بین و همیشه بیدار دور دست ها را می نگریسته اند و اگر مسافری شباهنگام از راه می رسیده در جایگاه استراحت خویش در طبقه اول برج پناه می داده اند تا که شب ظلمانی خود را به صبح می رسانند. بعد از ورود درگاه اصلی یعنی جنوبی دورنمای شهر با خانه های زیبا و محقر که از خشت و ملات گل و سقف تیر پوش ساده که قسمت های مرفه نشین به دو طبقه بالا خانه که با ستون های چوبی بخش ایوانی آن تعریف می شده است. بعد از دروازه اصلی به چهارراهی می رسیده که بازار نام داشته که سمت جنوب و شرق با حجره های متعدد که هر کدام مربوط به صنف خاصی از تجار بوده و به تعداد نه چندان زیاد که احتیاجات مردم را برآورده می ساخته بعد از مسیر جنوب بازار در میانه بازار سمت غرب مسجدی تک ایوانی وجود داشته که ایوانش به سمت جنوب بوده است. در همان راسته خیابان کمی بالاتر از مسجد حمام شهر قرار داشته  حمامی بسیار ساده و فاقد تزئینات به همان شیوه قدیمی با بخش های (مردانه و زنانه) که هم اینک هر دو هم مسجد و هم حمام دوباره سازی به شیوه جدید شده است. کوچه ها و گذرهای نسبتا باریک و بلند که بعضی از گذرها از شمال تا جنوب شهر کشیده می شده و یا کوچه های باریک و بن بست که برای رفتن به خانه ای آن سوی کوه باید تمام کوچه ها را می پیموده تا به خانه می رسیده است که اینک تمام این کوچه ها با تخریب بعضی خانه به مسیرهای اصلی متصل شده اند عرض کوچه ها طوری بوده که برای عبور انسان و دام تعبیه شده و برج هایی در اطراف که هر برج در شرق به امتداد در غرب نیز به تقارن وجود داشته است که صحت تعداد آن نیاز به تحقیق باستان شناسی دارد ولی همینک در قسمت هایی هنوز از دیوار برج ها و دیوارها آثاری دیده میشود همچنین سمت غربی که نمونه کامل و دست نخوردن آن وجود دارد با 3 برج دیده بانی و دیوار متصل به آن که نیمی از سمت غرب شهر را پوشانده است.

          گسترش شهر و بافت جدید شهر مربوط به شمال می باشد با ساختن شهرک و احداث خانه هایی با پلان و فرم معماری مشخص و مشابه به هم همه خانه ها یک طبقه همکف با باغچه های کوچک که بافت جدید را یک دست و یک پارچه کرده است و گسترش محلات را نیز نمی توان از قلم انداخت. محله های موجود در شهر: جمال آباد، چشمه، پی آب، قاراداش (سنگ سیاه) و همچنین گسترش خانه های مسکونی نوساز در شهرک قابل ذکر است. اولین خیابان هایی که در شهر آسفالته شد خیابان بازار یا امام خمینی است که از چهار سمت شمال، جنوب، شرق، و غرب که قدیمی ترین و مهم ترین خیابان از نظر تجاری و فرهنگی است.

          به علت تمایل مردم به سمت شهرک ها که بافت یکدست و شهری از لحاظ بهداشتی و همچنین تفریحی و فرهنگی وارد بافت قدیم شهر همچنان پابرجاست تنها تغییراتی که می توان مشاهده کرد عقب نشینی کوچه ها برای مریض شدن کوچه هاست. اما محدود خانه هایی که در اثر تخریب خانه ها به علت بی توجهی نسبت به محافظت از آن در شرایط جوی و در نهایت به نابودی کشیده شده که ساختمان جدید با مصالح جدید به جای قدیمی بنا شده و یا کسانی که ارزش خانه های خشتی را حفظ نموده و با احیاء و بازسازی آن با مصالح جدید و استحکام بخشی دیوارها و سقف آن و افزودن امکانات جدید به ساختمان مانند سرویس ها و آشپزخانه به درون خانه، که قبلا حمام وجود نداشته و مردم به حمام شهری مراجعه می کرده اند و برای شستن ظروف به حیاط در حوض و پاشویه انجام می داده اند. نقش میراث فرهنگی در شهر به علت بی توجهی مسئولان شهری در سال های گذشته به علت آگاهی نداشتن ارزش برج و باروی شهر دست به تخریب زده بوده اند و هم اینک نیز بعد از سال ها به علت کوچکی شهر هنوز ارزش آثار و بناهای تاریخی در میان مردم و مسئولان جا نیافتاده است بعدها در بناهای شاخص شهر تعمیراتی انجام شده است. بر قله تپه ای که شرح آن بصورت بقایای قلعه ای بصورت دو برج و مسیر باروها بصورتی قابل تشخیص است که می توان چهار ضلعی ارگ را تا حدودی مجسم کرد در محوطه میانی این ارگ سفال هایی منقوش با نقوش گیاهی و هندسی و به ندرت با نقوش برجسته شبیه به خط کوفی و به رنگ آبی لاجوردی یافت می شود: که غالبا متعلق به دوران ایلخانیان می باشد.                                                                                                                                                                                                                               

     

شهرستان ها
تمامی حقوق این پورتال متعلق است به اداره کل میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان خراسان رضوی مجری پورتال : شرکت داده پردازی پویان ابتکار شرق